Brak dostępu do danych firmy – jak napisać pracę mimo to

Scenariusz jest zawsze podobny. Temat zatwierdzony, promotor zadowolony, część teoretyczna napisana, a potem firma przestaje odpisywać. Albo odpisuje, że dane są poufne. Albo znajomy, który miał „to załatwić”, zmienia pracę.

Pierwsza myśl to zmiana tematu. Zwykle jest to myśl zła, bo oznacza wyrzucenie napisanego rozdziału teoretycznego i start od zera kilka miesięcy przed terminem.

Zawodzi nie temat, tylko założenie, że materiał przyjdzie od firmy. Da się je podmienić, zachowując większość tego, co już masz.

Najpierw ustal, czego naprawdę potrzebujesz

Zanim zaczniesz szukać obejścia, rozpisz, które konkretnie liczby są potrzebne do zweryfikowania hipotez. Nie „dane o firmie”, tylko na przykład: przychody za trzy lata, struktura zatrudnienia, liczba reklamacji.

Ta lista zwykle okazuje się krótsza, niż się wydawało, i często w połowie da się ją zapełnić ze źródeł jawnych. Dopiero reszta wymaga decyzji, co zrobić dalej.

Droga 1: sprawozdania finansowe z KRS

Najmniej znana i najczęściej wystarczająca. Spółki mają obowiązek składać roczne sprawozdania finansowe do Repozytorium Dokumentów Finansowych, a te dokumenty są jawne i bezpłatne dla każdego, bez wniosku i bez pytania firmy o zgodę.

Obowiązek obejmuje spółki: jawną, partnerską, komandytową, komandytowo-akcyjną, z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjną i europejską. Jeśli badana firma jest spółką z o.o. albo akcyjną, masz jej dane finansowe w zasięgu ręki.

W komplecie znajdziesz bilans, rachunek zysków i strat oraz informację dodatkową. Przy większych podmiotach dochodzi sprawozdanie z działalności, uchwała o podziale zysku i sprawozdanie biegłego rewidenta. To materiał na pełną analizę wskaźnikową za kilka lat wstecz.

Czego tam nie ma: jednoosobowych działalności gospodarczych, bo ich ten obowiązek nie dotyczy. Małe spółki jawne i partnerskie z przychodami poniżej 2 mln euro mogą złożyć samo oświadczenie zamiast sprawozdania. Sprawdź formę prawną badanej firmy, zanim oprzesz na tym cały rozdział.

Dokumenty znajdziesz w Przeglądarce dokumentów finansowych w Portalu Rejestrów Sądowych pod adresem prs.ms.gov.pl/krs. Szukasz po numerze KRS albo po nazwie spółki, bez zakładania konta i bez opłat.

Droga 2: pozostałe źródła jawne

Spółki notowane na giełdzie publikują raporty okresowe i bieżące, znacznie bogatsze niż samo sprawozdanie finansowe. Są tam opisy strategii, segmentów działalności i ryzyk, czyli materiał, którego nie dostaniesz nawet od życzliwej firmy nienotowanej.

Statystyka publiczna daje dane w ujęciu regionalnym i branżowym. Nie opiszesz nimi jednej firmy, ale opiszesz rynek, na którym działa, i to często wystarcza do zbudowania tła empirycznego.

Raporty branżowe instytucji publicznych i organizacji sektorowych bywają zaskakująco szczegółowe. Warto je przejrzeć, zanim uznasz, że danych nie ma.

Każde z tych źródeł ma przewagę, której nie ma materiał wewnętrzny: recenzent może je sprawdzić.

Co, jeśli firma to jednoosobowa działalność

Ten przypadek wraca często, bo studenci najczęściej piszą o firmie, w której pracują albo którą prowadzi ktoś z rodziny, a to zwykle małe podmioty.

Tutaj droga przez repozytorium jest zamknięta i trzeba to przyjąć od razu, zamiast tracić tydzień na szukanie. Jednoosobowe działalności nie składają sprawozdań finansowych i nigdzie nie znajdziesz ich bilansu.

Zostają dwa wyjścia. Pierwsze to dane od właściciela, który przy małej firmie zwykle sam decyduje i nie musi pytać zarządu, więc rozmowa bywa prostsza niż w korporacji. Wystarczy zestawienie przychodów, kosztów i zatrudnienia w formie, którą sam przygotuje, bez wglądu w dokumentację księgową.

Drugie to przeniesienie badania na poziom, na którym dane istnieją. Zamiast analizy finansowej jednej mikrofirmy robisz badanie jej klientów, pracowników albo rynku lokalnego. Mikroprzedsiębiorstwo bywa świetnym przedmiotem studium przypadku jakościowego i fatalnym przedmiotem analizy wskaźnikowej.

Przykład przebudowy tematu

Konkretny przebieg, bo w praktyce wszystko rozbija się o tytuł i hipotezy.

Punkt wyjścia: „Ocena efektywności gospodarki magazynowej w przedsiębiorstwie X”. Zakładane dane to wskaźniki rotacji zapasów i koszty magazynowania z systemu firmy. Firma odmawia.

Wariant pierwszy, jeśli X jest spółką z o.o.: zostaje przy temacie, ale analiza opiera się na jawnych sprawozdaniach za trzy lata. Z bilansu wyciągasz stan zapasów, z rachunku zysków i strat koszty działalności operacyjnej, a z nich liczysz wskaźniki rotacji. Tytuł bez zmian, hipotezy bez zmian, zmienia się jedno zdanie w metodologii.

Wariant drugi, jeśli danych nie ma: tytuł zmienia się na „Ocena gospodarki magazynowej w przedsiębiorstwach branży X w świetle danych sprawozdawczych”, a próba rośnie z jednej firmy do pięciu lub ośmiu. Hipotezy przechodzą prawie bez zmian, bo dotyczyły zależności, a nie konkretnego podmiotu.

Wariant trzeci, gdy liczb nie będzie w ogóle: tytuł idzie w stronę „Organizacja gospodarki magazynowej w ocenie pracowników przedsiębiorstwa X”, a narzędziem staje się ankieta. Zmienia się metodyka i rozdział badawczy, ale teoria zostaje.

W każdym z trzech wariantów rozdział pierwszy, czyli zwykle połowa pracy, nadaje się do wykorzystania bez zmian.

Droga 3: zmiana jednostki analizy

Jeśli danych o jednej firmie brakuje, zmień poziom analizy zamiast tematu.

Praca o wdrożeniu systemu w przedsiębiorstwie X zamienia się w analizę porównawczą kilku przedsiębiorstw tej samej branży na podstawie danych jawnych. Hipotezy zwykle zostają te same, zmienia się próba. Co więcej, taka praca bywa lepiej oceniana, bo wniosek z pięciu podmiotów jest mocniejszy niż z jednego.

Wymaga to przepisania podrozdziału o doborze próby i zwykle korekty tytułu. Rozdział teoretyczny zostaje nietknięty i to jest tu najważniejsze.

Droga 4: zmiana metody

Kiedy nie masz dostępu do dokumentów, możesz mieć dostęp do ludzi.

Ankieta wśród pracowników, klientów albo użytkowników nie wymaga zgody zarządu na udostępnienie danych wewnętrznych, bo nie dotyczy dokumentów firmy, tylko opinii osób, które same decydują o udziale. Analogicznie działa wywiad z osobą z branży.

Zmienia się wtedy charakter pracy z analizy dokumentów na badanie sondażowe albo jakościowe. Trzeba przepisać metodykę i dobrać narzędzie, ale materiał zbierasz samodzielnie i w znanym terminie.

Kiedy firma zgadza się warunkowo

Częsty wariant: zgoda jest, pod warunkiem że nazwa nie padnie.

To żaden problem. W pracach dyplomowych anonimizacja podmiotu jest standardem i zapisuje się ją wprost: badanie przeprowadzono w przedsiębiorstwie produkcyjnym z branży X, zatrudniającym około stu osób, określanym dalej jako Przedsiębiorstwo A. Opisujesz cechy istotne dla badania, pomijasz identyfikujące.

Przy danych liczbowych stosuje się przeliczenie na wskaźniki albo indeksy zamiast kwot bezwzględnych, jeśli firma się o to prosi.

Zgodę warto mieć na piśmie, choćby mailem. Niektóre uczelnie mają własny wzór wniosku o udostępnienie danych do pracy dyplomowej i jeśli Twoja ma, użyj go, bo pismo na papierze firmowym uczelni działa lepiej niż prośba z prywatnej skrzynki.

Czego nie robić

Nie wymyślaj danych. To najczęstsza pokusa w tej sytuacji i najgorsze z możliwych wyjść. Wymyślone liczby nie trzymają się kupy przy analizie, a promotor, który zna branżę, wychwytuje je od razu.

Nie powołuj się na „materiały wewnętrzne przedsiębiorstwa” jako jedyne źródło całego rozdziału. To zapis, którego nikt nie może zweryfikować, i w razie wątpliwości obraca się przeciwko Tobie.

Nie publikuj danych objętych tajemnicą bez zgody. Praca dyplomowa trafia do systemu antyplagiatowego i do archiwum uczelni, więc nie jest dokumentem prywatnym.

Jak zapisać zmianę w metodologii

Zmiana źródła danych nie jest porażką i nie trzeba jej ukrywać. Zapisuje się ją w podrozdziale o organizacji badania, w jednym akapicie: ze względu na ograniczoną dostępność danych wewnętrznych analizę oparto na jawnych sprawozdaniach finansowych za lata X–Y, pochodzących z Repozytorium Dokumentów Finansowych.

Taki zapis jest mocniejszy niż milczenie, bo pokazuje świadomość ograniczeń badania. Przy okazji w zakończeniu masz gotowy akapit o ograniczeniach i kierunkach dalszych badań, którego i tak oczekuje większość promotorów.

Uwagi promotorów, które wracają najczęściej

Dane bez źródła. Tabela bez podpisu, skąd pochodzą liczby.

Niespójność między metodologią a rozdziałem badawczym. W metodologii zapowiedziana analiza dokumentów wewnętrznych, w badawczym same dane publiczne.

Tytuł niepasujący do zrealizowanego badania. Jeśli zmieniłeś jednostkę analizy, tytuł zwykle wymaga korekty, a to trzeba zgłosić zawczasu.

Analiza jednego roku. Przy sprawozdaniach finansowych nie ma powodu, żeby brać jeden rok, skoro w repozytorium leżą kolejne.

Na koniec

Brak dostępu do danych wewnętrznych rzadko przekreśla temat. Przekreśla jedno konkretne założenie o źródle materiału, a to da się wymienić, zwykle bez ruszania części teoretycznej.

Kolejność działania jest prosta: sprawdź formę prawną firmy i poszukaj jej w repozytorium, a dopiero gdy tej drogi nie ma, rozważ zmianę jednostki analizy albo metody.

Jeśli termin goni, a rozdział badawczy trzeba przebudować od podstaw, zobacz zakres pomocy przy pracach magisterskich. Przy zmianie metody przyda się też poradnik o metodach badawczych, a przy przejściu na badanie sondażowe instrukcja budowy ankiety.

Czytaj również