Problem badawczy a hipoteza – czym się różnią

Krótka odpowiedź: problem badawczy to pytanie, hipoteza to przypuszczalna odpowiedź na to pytanie. Problem otwiera badanie, hipoteza wskazuje, czego się w nim spodziewasz.

To rozróżnienie wygląda na oczywiste, dopóki nie trzeba zapisać obu w pracy. Wtedy zaczyna się mieszanie, bo oba pojęcia dotyczą tego samego fragmentu rzeczywistości i oba pojawiają się w tym samym podrozdziale metodologicznym, zwykle o stronę od siebie.

Tabela różnic

Najważniejszy wiersz to ostatnie „można sprawdzić". Problemu nie da się potwierdzić ani odrzucić, bo pytania się nie potwierdza. Hipotezę da się i o tym właśnie napiszesz w zakończeniu.

Ta sama praca w dwóch zapisach

Najszybciej widać różnicę na jednym przykładzie doprowadzonym do końca.

Temat: wpływ pracy zdalnej na zaangażowanie pracowników w firmach usługowych.

Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, każdej hipotezie odpowiada dokładnie jeden problem, w tej samej kolejności. Po drugie, hipoteza zawsze przesądza kierunek: nie „zaangażowanie się zmienia", ale „obniża się". Bez wskazania kierunku nie ma czego weryfikować.

Skąd bierze się pomyłka

Z tego, że jedno da się zamienić w drugie jednym ruchem, więc studenci piszą właściwie jedną rzecz dwa razy.

Typowy błąd w pracach wygląda tak:

Formalnie poprawne. Pytanie jest pytaniem, twierdzenie twierdzeniem, tylko że hipoteza nie wnosi tu nic ponad przepisanie problemu bez znaku zapytania. Promotor oczekuje, że doda treść: mechanizm, kierunek, warunek albo wielkość.

Ta sama para napisana sensownie:

Hipoteza mówi teraz coś, co może okazać się nieprawdą. To jest test, który warto stosować do każdej: czy da się wyobrazić sobie wynik badania, który tę hipotezę odrzuci? Jeśli nie, hipoteza jest zbędna.

Trzy pojęcia, nie dwa: cel, problem, hipoteza

Przy problemie i hipotezie zwykle mieszają się jeszcze dwa inne pojęcia z tego samego podrozdziału. Warto rozdzielić wszystkie cztery raz, bo promotorzy czytają je razem.

• Cel badania mówi, po co badasz. Zapisuje się go bezokolicznikiem: „określenie wpływu pracy zdalnej na zaangażowanie pracowników". Cel nie jest ani pytaniem, ani twierdzeniem.
• Problem badawczy mówi, czego nie wiesz. Pytanie.
• Hipoteza mówi, czego się domyślasz. Twierdzenie do sprawdzenia.
• Teza to twierdzenie, które zamierzasz uzasadnić, i pojawia się w pracach teoretycznych oraz prawniczych, w miejscu, w którym praca empiryczna ma hipotezy. Różnica jest w sposobie dowodzenia: tezę uzasadnia się argumentacją i literaturą, hipotezę weryfikuje danymi. W jednej pracy zwykle jest albo teza, albo hipotezy, rzadko oba.

Kolejność w podrozdziale metodologicznym jest stała: cel, problem główny, problemy szczegółowe, hipotezy. Cały ten podrozdział, element po elemencie, opisuje przewodnik po rozdziale metodologicznym.

Przykłady z czterech kierunków

Zapytania o przykłady wracają najczęściej, więc poniżej pary problem–hipoteza z różnych dziedzin. Kierunek hipotezy jest w każdej wskazany, bo bez niego nie byłoby czego weryfikować.

Każda z tych hipotez może się okazać nieprawdziwa i to jest jej zaleta.

Ile problemów, ile hipotez

Trzy problemy szczegółowe, więc trzy hipotezy. Nie dwie, nie pięć. Jeśli któremuś problemowi nie potrafisz przypisać hipotezy, zwykle znaczy to, że problem jest źle sformułowany albo dubluje inny.

Sama liczba problemów szczegółowych zależy od rozmiaru pracy: w licencjackiej wystarczą dwa lub trzy, w magisterskiej od trzech do pięciu. Powyżej pięciu badanie się rozjeżdża i nie zmieści w jednym rozdziale.

Kiedy hipotez nie stawia się wcale

W badaniach jakościowych. Jeśli prowadzisz wywiady pogłębione albo studium przypadku i chcesz dopiero zrozumieć zjawisko, hipoteza z góry zakłada odpowiedź, której jeszcze nie znasz. Zamiast hipotez zapisuje się wtedy wyłącznie pytania badawcze.

Problem badawczy zostaje w każdym wypadku. Nie ma pracy empirycznej bez problemu.

W pracach ilościowych, opartych na ankiecie, hipotezy są standardem i promotor ich oczekuje. Jeśli nie jesteś pewien, do której kategorii należy Twoje badanie, zapytaj wprost, bo to jedna z niewielu rzeczy, które różnią się między katedrami.

Jak hipoteza wraca w rozdziale badawczym

Hipoteza postawiona w rozdziale metodologicznym musi zostać rozstrzygnięta w badawczym i w zakończeniu. Nie wystarczy opisać wyników, trzeba napisać wprost, co się z każdą hipotezą stało.

Formuła jest prosta i wygląda tak: „Hipoteza pierwsza, zakładająca że pracownicy zdalni oceniają swoje zaangażowanie niżej niż pracownicy biurowi, została potwierdzona. Różnica wyniosła...". Potem dane, które tak mówią.

Hipoteza może zostać potwierdzona, odrzucona albo potwierdzona częściowo, i ten trzeci wariant jest w pracach dyplomowych najczęstszy. Oznacza on zwykle, że zależność wystąpiła, lecz słabiej niż zakładałeś albo tylko w części badanej grupy.

Odrzucona hipoteza nie jest porażką. Studenci często tak to odbierają i próbują naciągać interpretację wyników, co promotor wyłapuje natychmiast. Badanie, które obaliło wyjściowe przypuszczenie, jest tak samo wartościowe jak to, które je potwierdziło, o ile uczciwie opiszesz, dlaczego wyniki wypadły inaczej.

Kolejność, w jakiej to napisać

Problem przed hipotezą, zawsze. Nie odwrotnie, choć w praktyce większość studentów najpierw wie, co chce udowodnić.

1. Sformułuj problem główny jako pytanie i sprawdź, czy da się na nie odpowiedzieć danymi, które jesteś w stanie zebrać.
2. Rozbij go na problemy szczegółowe.
3. Do każdego dopisz hipotezę wskazującą kierunek.
4. Przy każdej hipotezie zanotuj, jak ją sprawdzisz i którym pytaniem ankiety.
5. Wróć do problemu głównego i zweryfikuj, czy hipotezy razem na niego odpowiadają.

Punkt czwarty odsiewa hipotezy niemożliwe do sprawdzenia, a to najczęstsza przyczyna zwrotu rozdziału metodologicznego do poprawy.

Uwagi promotorów, które wracają najczęściej

• Hipoteza to przepisany problem. Opisane wyżej, najczęstsza uwaga ze wszystkich.
• Liczba hipotez nie zgadza się z liczbą problemów szczegółowych.
• Hipoteza bez kierunku. „Istnieje związek między A i B" nie mówi jaki, więc nie da się jej odrzucić.
• Hipoteza, której nie sprawdza żadne pytanie ankiety. Widać to od razu przy porównaniu kwestionariusza z rozdziałem metodologicznym.
• Problem badawczy zapisany jako twierdzenie. Wtedy w pracy nie ma problemu, tylko dwie hipotezy pod różnymi nagłówkami.
• Problem sformułowany tak, że odpowiedź jest znana z góry. Jeśli odpowiedź znajdziesz w podręczniku, nie jest to problem badawczy.

Na koniec

Różnica sprowadza się do jednego zdania: problem pytasz, hipotezę zakładasz. Wszystko pozostałe wynika z tego rozróżnienia, w tym reguła jeden do jednego i wymóg wskazania kierunku.

Jeśli masz już problemy i szukasz pomocy przy samym formułowaniu hipotez, w tym przy pytaniu, czy hipoteza może mieć formę pytania, prowadzi do tego osobny poradnik o hipotezach badawczych.

A gdyby rozdział metodologiczny wrócił od promotora z listą uwag, przy których nie wiadomo, od czego zacząć, tutaj opisany jest zakres pomocy przy pracach magisterskich.

Czytaj również